Ruşen Dicle Aytaş
“Fırat ve Dicle ırmakları ortasında kalan bölgeye Mezopotamya denir. Ayrıyeten bu bölgede bol ölçüde petrol bulunmaktadır. Tarihte birçok medeniyetin beşiği olmuştur. Mezopotamya’da yer alan kentler günümüzde daima gelişmektedir.” Vikipedi’ye Mezopotamya yazınca bu bilgilere ulaşabiliriz. Pekala ya benim için Mezopotamya nedir? Fırat ve Dicle ortasında kalan ‘bozkır denizleri’. Sapsarı, kıpkızıl bir yer. Toprağın, güneşin kızılıyla uzunluk ölçüştüğü; göğün mavisinin, Fırat’ın ve Dicle’nin onlara tatlı tatlı orta buluculuk yaptığı… İçine doğduğum hayat; yaşarken, özlerken petrolünün aklıma gelmediği. Çok inançta hissettiğim, hiç inançta hissetmediğim. Ne vakit bir seyahate başlasam, akşamüzeri dikizden görünen güneşin içime dolacağı anı arzuladığım.
Tam da bu türlü bir seyahat sonrasında, küratörlüğünü Nihat Özdal’ın gerçekleştirdiği ve 23 Eylül-23 Aralık 2023 tarihleri ortasında Adıyaman’da sergilenen Commagene LAR Arazi ve Irmak Sanatı Bienali’ne (Commagene Land & River Arka Bienali) varıyorum. Aslında arazi ve ‘nehir’ sanatına çok yabancı olarak çeşide başlıyorum. Lakin birinci müsabaka anında içimde beliren o eşsiz tanıdıklık hissi de ne? El yordamıyla yüzeyini aşındırıyorum, izledikçe isimlendiriyorum: ‘Kendiliğindenlik sıcağı’. Bienal, kendiliğindenliğe çok katmanlı imkanlar sunuyor. Eserler, tabiatın akışkanlığında, ‘başlangıçla bitiş ortasında kalan’ bölgenin de görünür olduğu bir alanda deviniyor. Şu soruyla başlıyorum izlemeye: Tabiat bu yapıtların hamisi mi olacak, kanırtacak mı onları?
Vahap Avşar, “Barınak”, 1100x540x450 cm, 2023. Cendere Köprüsü’nün ihtişamı, bozkır sıcağı, su serini, vadinin ürkünç kuvveti, Vahap Avşar’ın ‘Barınak’ı. F16 gölgesi. Gölgesinde daima yaşadığımız. Belirli belgisiz bir sancı gıcırdatıyor kalbimi; yaşadığımız gölgesinde o denli çok şey. Her neyse. Yapıtı izleyip metnini şimdi okumuşken ‘Barınak’ın yanına bir otomobil yanaşıyor. Beşerler, gölgesinde piknik yapıyor. Tecrübenin dayanılmaz yanılmazlığı en yalın haliyle karşımda duruyor!
Vahap Avşar; bienal ziyaretçileri tarafından dinlenmek için kullanılabileceği üzere bienal sonrasında beşerler ve öteki canlılar tarafından da kullanılabilecek bir gölgelik alan oluşturmayı amaçlamış yapıtında. Proje, 1985 Ağustos’unda sanatkarın yürüyerek Nemrut’u ararken kaybolduğu ve coğrafyada geçirdiği beş gün sırasında tecrübe ve anılarının sonucunda ortaya çıkmış. Beşerler bu enteresan gölgeden razı. Eser katmanından razı. F16 gölgesinde bir pikniği izlemenin gerçek dışılığından kelam etmeyeceğim, hayır. Zira konumlandığım yerden baktıkça bu sahnenin hiç gerçek dışı olmadığını kavrıyorum. F16 gölgesinde insan ömrü. F16 gölgesinde insan. Ömür. Barınaklarımız ne kadar inançlı? Bastırıyorum niyetlerimin sesini.
Cengiz Tekin, “Road”, 90x3m, 2023. (Sanatçı ve Zilberman Galeri izniyle) Bu sıradışı ve tanıdık anın tazeliğiyle Cengiz Tekin’in ‘Road’ yapıtını izlemek istiyorum. Yok. Eser yok. Nasıl olmaz? Bizim buralarda beşerler çok hikayelidir. Soruyorum: “Abi, burada Cengiz Tekin’in yapıtı olmalıydı.” “Valla bak orada uçak var” diyor. “O değil abi” diyorum. “Haaa halı mı? Onu su götürdü. Ben dedim şu tarafa ser, su yükselince götürür diye.”…
“Götürsün” demiş Cengiz Tekin. Gülümsüyorum. İçim kıpır kıpır. Cengiz Tekin’in örtülü mizah anlayışıyla tabiatın pürüzsüz ahenginin şahidi oluyorum. Baraj kapakları açılınca ‘Road’ sular altında kalıyor ve sürükleniyor. Ulus Baker, ‘Sanat ve Dilek’ konuşmalarında, “Güçlü ne demek? Kendi varoluşunu, içini doldurabilen bir varlık” der. Cengiz Tekin kendiliğindenliğin ayrıcalığına bırakmış yapıtını: “Bürokrasi, insanların hayatlarına sıkışmış standart prosedürler ve kurallarla tabiatın ritmini ve hoşluklarını görmezden gelmesine yol açıyor. Halının deseni, kaotik, temsiliyetçi, bürokratik dünyanın simgesine dönüşüyor” diyerek. Keşke diyorum ‘bürokrasinin’ suda boğuluşunu görebilseydim. Hayal ediyorum: Su taşmıştır, ritmi bozulmuştur evvel akışın, boğuşma, boğuşma, sonra salt tabiat. Başına gelenler hiç gelmemiş üzere. Ulus hoca şöyle devam etmişti: ” … bir güçsüzlük halinin zarafet hissine neden olabildiğini söylediğimde, aslında şunu hatırlatmak istedim: bu gerçek bir güçsüzlük dışavurumu değil. Bir yengeç güçsüz değildir karada. Tekrar kendi doğasınca o dünyaya davranır.” Road istikrarını öteki bir yerde tekrar bulmuş (Bienal yerlerinden biri olan) Ada’da, duydum. Çok taşımlık bir serüvenmiş onunki. Bir metaforun bedeli: Road galip yahut mağlup değil lakin güçlü.
“Road” Adada Bienal seyahatimin çok boyutluluğu zihnimin bütün kıvrımlarında hareketlenmeler yaratıyor. Karakuş Tümülüsü’ne varınca, Kommagene ailesi bayanlarına ilişkin bir anıt mezar olduğunu okuyorum. Sonra Meltem Şahin ve Mert Kocadayı’nın ‘Potnia Theron’ isimli yapıtına yaklaşıyorum. Artemis’in doğurganlık sembolizminin ötesindeki farklı arketiplerini sunarak çağdaş toplumun Artemis’i öz kimliğinden uzaklaştıran indirgemelerine meydan okuması amaçlanmış; şahane ve delici ayrıntılarla. Kadınlığı melek yahut şeytan uzamlarına iliştiren çengeli çıkarıp atmış sanatkarlar. Eser, doğuştan olduğu varsayılan ve bu bağlamda görünmez kılınan cinsiyet eşitsizliklerini, tarihi gerçeklikte bayanın güçlü özüne dair metaforlarla alaşağı ediyor. Bayanlara ilişkin bir anıt mezarda, bu direngen duruşun yarattığı esrik bir duygulanım anında Virginia Woolf’un o çok sevdiğim melodik cümlesini sayıklıyorum: “Bir şiir kesiminin insanın zihnini ele geçirip bacaklarını yolda onun ritmine uygun halde oynatmasına yol açması ne farklı.”
Tepeden etrafa bakıyorum; ışıklarıyla yolumu aydınlatan, nasıl olmak istiyorlarsa o denli olabilmek uğruna uğraş etmiş bütün bayanları ‘eserin ritmiyle’ ve isimsiz ilahisiyle, hissediyorum.
Yalda Jamali, “Yaşam Hatırası”, 2023. Bu çok ferdî lirik salınımın akabinde Yalda Jamali’nin ‘Yaşam Anısı’na varıyorum ve Kiarostami’nin bir şiirinden uyarlanması içimi ılıtıyor:
“Baharın başında
evimden çıktım,
yazın ortasında,
ağacın altında uyudum,
ve sonbaharda,
aklım rüzgara kaçtı”
‘Yaşam Hatırası’, vaktin derinliğinin dikey boyutuna dönüşüyor izledikçe. Ova ve ufuk vaktin yatay boyutu artık. Eser, vakte ve yaşama dair doğrusal algıdan bükülüp, döngüsel bir kavrayışa damıtılıyor adeta. Dünler, bugünler, yarınlar arkası ardınca sıralanmıyor. Hudutlar belirsizleşiyor. Katmanlar manalarını yitiriyor. Katmanlar manalarını buluyor.
Şimdi, buradan, bu doruktan; ovada ‘yaşamak telaşıyla’ gezinen insanları izlerken, mavinin ve sarının çatlaklarından sızan o mükemmel sinemaya uyanıyorum: Kiarostami’nin “Yakın Plan”ına. “Doğaya yakın olmak tüm tasalarınızı alıp götürür. İnsan tabiata yakın olmalıdır. İlham perime neden saklandığını sordum. O da bana ‘asıl saklanan sensin’ dedi. Yüzümüzü örten maskelerin esirleriyiz. Şayet maskemizden kurtulabilirsek, gerçeğin hoşluğu bizim olacaktır.” ‘Yaşam Hatırası’nı tam da bu türlü bir yerden mühürlüyorum anılarıma. Sonra telaşla demin bıraktığım maskelerimi alıp devam ediyorum yola. Kendi sıralı, sonlu vaktime.
Kim İncheol, “Acı Verici Birliktelik”, 200x500x50cm, 2023. ‘Ruh dünyanın tüm sonlarını huzursuzca okşuyor’
Nasılsın ve hayatta kalmayla bağlantılı “varlıkların” ne durumda?
Diyerek durduruyor Kim Incheol’un ‘Acı Verici Birliktelik’ isimli yapıtı. Durduruyor ve sarsıyor. Dünyaya dair ‘kesitsel gerçeklik tasvirleri’ sunarak. Eser yapay ve doğal gereçlerin kaynaştığı ve bazen de çatıştığı ‘çapraşık bir düzen’ izleği oluşturuyor. Nietzsche’nin işaret ettiği sonsuza kadar yinelenme dünyası mı? Tabiatın ebedi döngüsü, ‘Ouroboros’ temsili mi? Bir mutlak yük tasviri mi? Pekala bütün bunların ortasında en hafifi nitekim hayatlarımız mı? Yatıştırıp kendimizi ahengin hafifliğine mı kapılmalı, uyumsuzluğun yüküne mı? Derken, Milan Kundera fısıldıyor: “Peki tartı sahiden nefret edilesi, hafiflik de göz kamaştırıcı mıdır?” Bir mengeneye sıkışıyorum. Daralıyor, azalıyor, eksiliyorum. Genişliyor, artıyor, çoğalıyorum.
Bienal, düşle gerçek ortasında savrulduğum bir deneysel tecrübeye dönüşüyor her adımda. Eserler ‘katranlanmış sazdan sepetlere’ konmuşlar, ırmağa bırakılmışlar ve tabiatın kucağına varmışlar adeta. Kendi kendini ebediyen tekrar yaratan ve tüketen bir akışın tam ortasında, korkusuzca duruyorlar. Fevkalade bir dinamizm. Tekinsizce: Bir uğur böceğinin okyanustan su içişi üzere. Ruhu yumuşatırcasına: Bir uğur böceğinin okyanustan su içişi üzere. Çatışmalar, uzlaşılar, uzun ve sonsuz yollar, çıkmazlar, başkaldırılar, ahenkler, tarih, artık ve zamansızlık. Her şey tükendiğinde sanrıları. Tabiat bir yolunu bulur sayıklamaları.
Peki nasılız?